Priz Tesisatı 1. PRİZ TESİSATI
1.1. Priz Linyesi 1.1.1. Tanımı Dağıtım tablosundan ilk beslenen priz sortisi buvatına kadar olan besleme hattına denir. 1.1.2. Standart Kablo Kesitleri Priz linyesinde standart kablo kesiti olarak 2.5 mm2 NYA (tek damarlı) kablo çekilmesi gerekmektedir. Linye hatlarında TSE (Türk Standartları Enstitüsü) ve CE (Avrupa Birliği)’ye göre faz, siyah-kahverengi; nötr, mavi; toprak, sarı-yeşil renkte 2.5 mm2 NYA kabloyla çekilmelidir.
1.2. Priz Sortisi 1.2.1. Tanımı Priz linyesi buvatından, prize kadar olan hatta priz sortisi denir. 1.2.2. Standart Kablo Kesitleri Priz sortisinde standart kablo kesiti olarak 2.5mm2 NYA (tek damarlı) kablo kullanılmaktadır. Sorti hatlarında TSE (Türk Standartları Enstitüsü) ve CE (Avrupa Birliği)’ye göre faz, siyah; nötr, mavi; toprak, sarı-yeşil renkte 2.5 mm2 NYA kabloyla çekilmelidir.
1.3. Prizler 1.3.1. Çeşitleri ve Yapısı Tesisat yapım şekline göre priz çeşitleri: Ø Sıva altı priz Ø Sıva üstü priz Ø Nemliyer-antigron (etanş) priz 1.3.1.1. Sıva Altı Prizin Yapısı ve Çeşitleri Dış çerçevesi sert PVC madde, bakalit veya termoplastik malzemeden yapılmıştır. Dış kısmı çeşitli renkte plastik malzeme veya ağaç kaplama olarak üretilir. Enerjinin bağlanacağı kontak yuvaları düzeneği, yanmaz özellikli PVC veya porselen malzemenin içinde bulunmaktadır. Prizin, kabloların bağlanacağı iletken bağlantı uçları ve kontakları dışında, temas edilen yüzeyi ve dış yüzeyi yalıtkandır. Gövde üzerinde akım taşıyan iletken kısım ve parçaları, sert bakırdan veya bakır alaşımlı sert malzemeden yapılmıştır. Topraklı ve topraksız olarak iki gruba ayrılmaktadır. Uygulamada en çok topraklı priz kullanılmaktadır. Kullanım amaçlarına göre değişik amaçlı sıva altı prizler, çeşitli firmalar tarafından üretilmektedir. Aşağıda çeşitli sıva altı priz çeşitleri gösterilmektedir.
Uygulamada, kullanım amacına göre çok çeşitli sıva altı priz bulunmaktadır. Çeşitli firmaların kataloglarından kullanım yerine göre istediğiniz prizi seçebilirsiniz. 1.3.1.2. Sıva Üstü Prizin Yapısı ve Çeşitleri Dış çerçevesi sert PVC madde veya bakalit malzemeden yapılmıştır. Enerjinin bağlanacağı kontak yuvaları düzeneği, yanmaz özellikli PVC veya porselen malzemenin içinde bulunmaktadır. Prizin kabloların bağlanacağı iletken bağlantı uçları ve kontakları dışında, temas edilen yüzey ve dış yüzeyi yalıtkandır. Gövde üzerinde akım taşıyan iletken kısım ve parçaları sert bakırdan veya bakır alaşımlı sert malzemeden yapılmıştır. Günümüz teknolojisinde sıva üstü prizler, yerini nemli yer prizlerine ve plastik kanal prizlerine bırakmıştır. Büro ve ofis uygulamalarında, dekoratif görünüm ve çok amaçlı kullanılmasından dolayı plastik kanal prizleri tercih edilmektedir. Bu yüzden sıva üstü prizlerin kullanım alanları azalmıştır.
1.3.1.3. Nemli Yer-Antigron (Etanş) Prizin Yapısı ve Çeşitleri Nemli yer tesisatında kullanılan prizler, toz, nem, su, patlayıcı ve yanıcı gaza karşı koruyucu içerisine alınmıştır. Dış çerçevesi sert PVC madde, bakalit malzemeden veya termoplastik malzemeden yapılmıştır. Enerjinin bağlanacağı kontak yuvaları düzeneği, yanmaz özellikli PVC veya porselen malzemenin içinde bulunmaktadır. Gövde üzerinde, akım taşıyan iletken kısım ve parçaları, sert bakırdan veya bakır alaşımlı sert malzemeden yapılmıştır.
1.3.2. Özellikleri Kullanım alanları oldukça fazladır. Yapılarının sağlam ve uzun ömürlü olması nedeniyle binalarda, ofislerde ve sanayide sürekli kullanılan bir elektrik malzemesidir. Bir fiş aracılığıyla, doğrudan veya uzatma kablosuyla elektrikli cihazlara enerji aktarmak için kullanılan bir araçtır.
1.4. Priz Tesisatı Kablosunu Çekme 1.4.1. İşlem Sırası Ø Binanın kaba inşaatında, projeye uygun denetim yapılarak, linye buvatı ile kat panosu arasındaki borulama işlemi yapılır. Bu işlem, tavana demir döşendikten (tabliye) sonra pas payı konularak (borunun ezilmemesi için) beton dökülmeden önce yapılır.
Ø Binanın duvarları işlendikten sonra linye buvatı ile priz kasası arasındaki iniş boruları atılır. Atılacak olan bütün borular, duvarlarda yatay ve dikey olmalıdır. Kesinlikle çapraz olarak boru atılmaması gerekir. Boruların uçlarına priz kasaları monte edilmelidir.
Ø Kat panosundan linye buvatına kadar olan linye hattı, susta ve kılavuz yardımıyla çekilir. Linye hatları kesinlikle müstakil hat olarak çekilmelidir. Toprak ve nötr bağlantıları, hiçbir şekilde ortak olarak kullanılmamalıdır.
Ø Linye buvatından sıva altında yapılan sorti inişleri kullanılarak susta ve kılavuz yardımıyla priz sortisi çekimi yapılır.
Ø Buvatlardaki renk kotlarına uygun çekilmiş priz linye ve sorti kablolarının renkleri, birbirine uyumlu olacak şekilde klemens veya kovanla bağlanır.
Ø Ana panodan priz linyesinin üzerindeki her priz sortisine uygun W otomat bağlantısı yapılır.
Ø Sortinin sonu olan priz kasasında bulunan kablolara ilgili prizi bağlayarak priz sortisini tamamlamış oluruz.
1.4.2. Dikkat Edilecek Hususlar Ø Priz linyesi ve priz sortisinin projeye uygun borulama işlemi yapılırken mümkün olduğunca dirsek kullanılmamalıdır. Dirsekle birleştirme yapılacaksa dirseklerin borulara tam olarak oturtulması gerekir. Dirseklerin borulardan çıkmaması için hemen sıva ya da alçıyla sabitlenmesi gerekmektedir. Ø Borulama işlemi sırasında, tesisata konacak olan buvat ve kasa yerleşimine özen gösterilmelidir. Prizlerin yer döşemesinden yüksekliği 40-50 cm olmalıdır. Bina yapımında sıva payı göz önünde bulundurulup kasa ve buvat yerleşimi, bu konuya dikkat edilerek yapılmalıdır. Ø Binanın sıva işlemleri tamamen bittikten sonra, daha önce döşenen boruların içine kablo çekim işlemi yapılmalıdır. Bu işlem sırasında priz linye ve sortisinde üç ayrı renk kodu kullanılmalıdır. Faz, siyah ya da kahverengi; nötr, kesinlikle mavi; toprak iletkeni olarak da sarı-yeşil kablo renk kodu kullanılmalıdır. Ø Önceden yapılmış olan borulama sisteminin içine susta gönderilmelidir. Sustanın sonunda bulunan bağlantı elemanına, üç ayrı renk kodunda kullanılacak olan kabloların PVC kısmı soyularak, geçirilip sıkıştırılmalıdır. Sustanın çekimi sırasında kabloların sustadan ayrılmaması için ek yeri ince bir bantla sarılmalıdır. Ø Normal yuvarlak buvatlarda en fazla dört giriş çıkış yapılabilir. Daha fazla giriş çıkış gerektiren yerlerde kare buvat kullanılmalıdır.
1.5. Priz Bağlantılarını Yapma 1.5.1. Buvat Bağlantılarını Yapma Kablo çekim işlemi bittikten sonra, buvatlarda ve kasalarda 30 cm’lik iletken payı bırakılır. Buvat bağlantılarında aynı renk kodlarına sahip olan kabloların eklenmesi gerekir. Birleştirme yapılacak kabloların uçları aynı boyda açıldıktan sonra birbirine eklenmelidir. Bu ekler birbirlerine sıkıca tutturulur. Eklerin ayrılmaması ve kablo gruplarının birbirlerine temas etmemesi için klemens ya da kovan ile buvat içinde muhafazası yapılır. Yapı denetim firmaları buvatlardaki eklerin klemensle yapılmasını istemektedirler. 1.5.2. Priz Kablo Bağlantılarını Yapma Priz kasasında ileride oluşabilecek arızalar göz önünde bulundurulup yeteri kadar kablo payı bırakılmalıdır. İletkenlerin uçları priz gövdesinde bulunan kontağın boyu kadar açılmalıdır. Kasada bulunan kablolar, priz gövdesinin altından geçirilerek priz bağlantısı yapılmalıdır. Prizin gövdesi üzerinde bulunan harfe göre ilgili renkli kablo, harfin bulunduğu kontağa bağlanmalıdır. Prizde bulunan iletkenlerin bağlandığı kontaklardaki vidalar iyice sıkıştırılmalıdır. Bütün vidalar sıkıldıktan sonra priz kasasına sağlam bir şekilde tutturulmalıdır. 1.5.3. Bağlantılarda Dikkat Edilecek Hususlar Ø Buvatlarda ve kasalarda yeteri kadar kablo payı bırakılmalıdır. Ø Aynı renk kodunda bulunan kablolar birbirleriyle eklenmelidir. Ø İletken uçları aynı boyda açılmalı, bakır iletken kabloda bir zedelenme olmamalıdır. Ø Eklenecek kablolar birbirlerine iyice tutturulmalıdır. Ø Birleştirilen kısımlar klemens veya kovanla muhafaza edilmelidir. Kısa devre olmaması için açıkta uç bırakılmamalıdır. Ø Bütün işlemler bittikten sonra buvat kapağı sıkıca kapatılmalıdır. Ø Priz kasasında prizin gövdesine yapılan bağlantı, gövdenin altından yapılmalıdır. Ø Aynı boyda açılan iletken kablolar, zedelenmeden priz gövdesinde bulunan kontağa iyice tutturulmalıdır. Ø Prizin gövdesinde yazan harflere göre ilgili renk kodundaki kablo, ait olduğu kontağa bağlanmalıdır. Ø Priz, kasasına sağlam bir şekilde tutturulmalıdır. 1.6. Kuvvetli Akım Yönetmeliği Ø Kuvvetli akım tesisleri her türlü işletme durumunda, cana ve mala herhangi bir zarar vermeyecek ve tehlike oluşturmayacak bir biçimde yapılmalıdır. Ø Topraklamalar ve endirekt temasa karşı diğer koruma yöntemleri: Elektrik kuvvetli akım tesislerinin topraklanmasında Elektrik Tesislerinde Topraklamalar Yönetmeliği hükümleri uygulanır. Ø Endirekt temasa karşı şebeke tiplerine göre uygulanabilecek diğer koruma yöntemleri ve şebeke tip sınıflamaları için Elektrik İç Tesisleri Yönetmeliğinde belirtilen ilgili hükümler de göz önüne alınır. Ø Aşırı gerilimlerin oluşmasını önlemek veya aşırı gerilimleri zayıflatmak için alınacak önlemler: İç aşırı gerilimlerde toprak teması sonucunda oluşacak aşırı gerilimlere karşı alınacak önlemler: 3 amperden küçük kapasitif toprak temas akımlarında ark, özel bir önlem alınmadan kendi kendine söner. Toprak temas akımının daha büyük değerlerinde, şebekenin yıldız noktası topraklanmalıdır. Ø Tesislerin bütün bölümleri, işletme koşulları nasıl olursa olsun, kısa devre akımının kesilmesine ve bu kesilme anında dahil olmak üzere, en büyük kısa devre akımının etkisiyle insanlar için herhangi bir tehlike oluşmasına, yangın çıkmasına ya da tesisin zarara uğramasına engel olacak şekilde düzenlenmeli ve boyutlandırılmalıdır. Ø Her koruma elemanı hemen önündeki işletme elemanının korunmasını sağlayacak şekilde, bu elemanın anma değerine göre ayarlanmalı, gerekirse daha sonraki işletme elemanları için de yedek koruma görevi yapabilmelidir. Ø Tesislerdeki elektrik donanımlarının aşırı akımlara karşı korunması genel kural olarak sigortalarla ya da kesicilerle yapılacaktır. Sigortalar, minyatür kesiciler, kesiciler ve kesicilerin bulundukları yerde ulaşılabilecek en büyük devre akımını güvenlikle kesebilecek değerde seçilmelidir. Üzerine tel sarılarak köprülenmiş veya yanmamış sigortalar kullanılmamalıdır. Ø Aşırı akımlara karşı koruma düzeni, arıza olduğunda tehlike altında kalan iletkenlerin akımının kesilmesini sağlayacak biçimde yerleştirilmelidir. Buna karşılık topraklanmış sistemlerde, aşırı akımlara karşı koruma düzeninin çalışması sırasında topraklama tesisleri sistemden ayrılmamalı, topraklama tesisleri direnci yükseltilmemelidir. Ø Kuvvetli akım elektrik aygıtlarının gerilim altındaki bölümleri işletme gerilimi ve yerel koşullar göz önüne alınarak toprağa karşı, kendi aralarında güvenli ve sürekli bir biçimde yalıtılmalıdır.
1.7. Elektrik İç Tesisleri Yönetmeliği Ø El ulaşma uzaklığı içinde bulunan iletken ve kabloların koruyucu örtü ve dış kılıfları, elektrik işletme araçlarının mahfazaları içine sokulmalıdır. Ø Kablo başlıkları ve bağlantı kutularından başka hiçbir metal örtü, elektrik işletme araçlarının bağlantı yerinin içine girmemelidir. Ø Evlerde, bürolarda, ticarethanelerde, işletmelerde vb. iş yerlerinde kullanılan tüketici aygıtların ve makinelerin fiş ve priz üzerinde taşınabilir bağlantılarının yapılmasında bağlantı şartları geçerlidir. Bu şekile uygun olarak aygıtın ya da makinenin gövdesi, fiş ve priz üzerinden, koruma topraklamasına bağlanmalıdır.
Ø Topraklama kontağı olan prizler, koruma iletkenine bağlanmadan kullanılmamalıdır. Ø Topraklama kontağı olan prizlerin bulunduğu bir yerde ya da koruma iletkenli bir koruma sisteminde kullanılan işletme araçlarında topraklama kontağı olmayan prizler ve koruma düzeni olmayan işletme araçları kullanılmamalıdır. Ø Küçük gerilim ve koruyucu ayırma sistemi ile korunan tesislerde kullanılan prizler, bu hükmün dışındadır. Ø Koruyucu ayırma düzeni kullanılan tesislerde prizlerin topraklama kontağı bulunmayabilir. Ø Anahtardan, anahtar altı prize geçiş yapılamaz. Bu priz bulunduğu konum bakımından bu adı almıştır. Anahtara ve anahtar altı prize gelen besleme iletkenleri normal olarak ayrı borular içinde çekilir. Ø İç tesislerde kullanılacak fiş ve prizler Türk Standartlarına uygun olmalı ve bunlarda topraklama kontağı olarak koruyucu kontak bulunmalıdır. Ø İç tesislerde kullanılacak fiş ve prizlerin anma değerleri 10 A’nın altında olamaz. Belirli bir cihaz için öngörülen prizlerin anma akımları cihaz gücü ile uygun olacak ve bu prizlerin anma akımları 16 A’nın altında olmayacaktır. Ø Koruma iletkenleri fış ve prizlerin toprak işareti bulunan yerlerine bağlanmalıdır. Ø Elektrik tesislerinde lambaların duy ve soketlerine takılı prizler kullanılamaz. Aynı şekilde sabit fişleri bulunan çoklu prizler de kullanılamaz. Ø Prizler dağıtım kutusu olarak kullanılamaz. Ø Sıva altı tesislerde prize bağlanan iletkenlerin üzerindeki yalıtkanların, prizin tutturma parçaları ile zedelenmemesine dikkat edilmelidir. Ø Büyük salonlarda zemine, bu amaç için yapılmış olanlar, kullanılmak ve gerekli koruyucu tedbirler alınmak şartı ile, priz tesis edilebilir. Ø Konutlarda salonlar (20 m2 den büyük alanlı) ve mutfak için en az ikişer, odalar ve banyo için en az birer priz tesis edilmelidir. Barakalar, basit köy evleri hariç olmak üzere ayrıca; çamaşır makinesi, bulaşık makinesi ve müstakil linyeden için üç adet ayrı linye tesis edilmelidir. Ø Müstakil linyeden beslenen bu prizlerin güçleri, söz konusu elektrikli cihazların aşağıda verilen güçlerinden az olamaz. Gücü (KW) Sigorta akımı (A) Çamaşır makinesi 2.5 16 Bulaşık makinesi 2.5 16 Elektrikli fırın/ocak 2.0 16
Ø Konutlar ile kreş, çocuk yuvası ve okul gibi çocukların bulunduğu yerlerde prizlerin perdeli (shutter) tip olması tavsiye edilir. Ø Priz devreleri aydınlatma devrelerinden ayrı olacaktır. Ancak zorunlu durumlarda ve tablolardan her birinde yalnız bir priz bulunması durumunda aydınlatma devresine en çok bir priz bağlanabilir. Gerektiğinde priz devresine de bir lamba bağlanabilir. Ø Priz sortileri ve linyeleri için en az 2.5 mm2 kesitli yalıtılmış bakır iletkenler kullanılacaktır. Ø Priz linye hatları ev tipi devre kesicilerle korunacaktır. Bu kesicilerin kısa devre akımları en az 3 kA olacaktır. Ø Bir priz linyesine bağlanacak sorti sayısı, priz güçleri bir fazlı priz için en az 300W (konutlarda müstakil linyeden beslenen priz güçleri hariç), üç fazlı priz için en az 600 W olmak üzere ihtiyaca göre belirlenecektir. Ø Belirlemede linye yükü ve gerilim düşümü de göz önünde bulundurulacaktır. (Şantiye elektrik tesislerinde kullanılan bir yerde priz güç hesabına katılmaz). Ø Prizlere bağlanacak aygıtlar belli ise sorti sayısı bunların miktarına göre belirlenecektir. Ø Aydınlatma ve priz devrelerine bağlanacak sorti sayısı bir fazlı devrelerde aydınlatma için 9, priz için 7′ den fazla olmayacaktır. Ø Priz devrelerindeki aşırı akım koruma düzeni yalnız hatların izin verilen yüküne değil, devreye bağlı prizlerin anma akımına da yani iki değerden daha düşük olanına ayar edilmelidir. Ø Ev ve benzeri yerlerdeki aydınlatma devreleri, anma akımları 16 A’ya kadar olan prizleri de bulunan aydınlatma devreleri ve prizlerinin anma akımları 16 A’ya kadar olan salt priz devreleri, ancak 10 A’ya kadar olan sigorta ve otomatik sigortalarla korunabilir. Ev ve benzeri yerlere ait tip de (gecikmesiz) otomatik sigortalar kullanılırsa bunların anma akımı 16 A olabilir. Ø Farklı linye ve kolon devrelerine ait iletkenler ayrı borulardan geçirilemez. Üç fazlı besleme durumunda ilk fazlara ayrılma noktasına kadar, üç fazın iletkenleri aynı boru içinden geçirilebilir.
